– بررسى كمّى آنومالى‌ها (تالاسمى‌ها)

تالاسمی‌ها شامل گروهی از بیماری‌های ارثی خونی هستند که به علت جهش ژنتیکی، دچار نقص در ساخت یک زنجیره پپتیدی گلوبین یا بیشتر می‌باشند. ساخت ناکافی، بیشتر مواقع در زنجیره بتا دیده می‌شود در حالی که این امر در مورد زنجیره الفا کمتر رخ می‌دهد. بتاتالاسمی به علت ساخت ناکافی زنجیره بتا و الفا تالاسمی به علت ساخت ناکافی زنجیره الفا می‌باشد.

تالاسمی‌های نوع α و β را به دو گروه تقسیم می‌کنند. گروهی که در آن‌ها هیچ‌گونه زنجیره آلفا یا بتا ساخته نمی‌شود که با علایم α° و β° نشان می‌دهند، گروهی که در آن‌ها مقداری از زنجیره‌های آلفا و بتا ساخته می‌شود که با α+ و  β+نشان داده می‌شوند. با بررسی مجدد زنجیره‌های گلوبین در هموگلوبین‌ها، نحوه بروز تالاسمی‌ها و اثری که ژن تالاسمی بر زنجیره گلوبین خاصی دارد مشخص می‌شود.

۱ – بتاتالاسمی

در این بیماری، تا زمانی که تبدیل زنجیره گاما به بتا شروع نشده باشد علائم بالینی آن ظاهر نمی‌شود. از آنجائی که تبدیل زنجیره گاما به بتا بعد از تولد شدت می‌یابد، بنابراین علائم بالینی این بیماران در سال‌های اول زندگی (بعد از شش ماهگی) نمایان می‌شود. کاهش در ساخت زنجیره بتا، اغلب با افزایش ساخت زنجیره گاما (γ) و دلتا (δ) جبران می‌شود که سبب افزایش HbF و HbA2 در خون می‌گردد. همان طور که مشاهده گردید، ژن بتاتالاسمی فقط بر سنتز زنجیره بتا و در نتیجه تولید هموگلوبین A تاثیر گذاشته و آن را کاهش می‌دهد. اگر هر دو زنجیره بتا دچار اختلال در سنتز گردند (هموزیگوت) بتاتالاسمی نوع ماژور به وجود خواهد آمد و هرگاه تنها یکی از زنجیره‌های بتا دچار اختلال گردد (هتروزیگوت) بتاتالاسمی نوع مینور به وجود خواهد آمد که علائم بالینی آن خفیف می‌باشد.

بتاتالاسمی نوع ماژور: در تالاسمی نوع ماژور سنتز زنجیره آلفا به طور طبیعی ادامه می‌یابد ولی زنجیره بتا به اندازه کافی در دسترس نمی‌باشد تا تترامر β2α2 را تشکیل دهد. تترامرهای مازاد ساخته شده از زنجیره آلفا در داخل گلبول قرمز رسوب کرده و با آسیب رساندن به غشاء گلبول قرمز باعث همولیز می‌شود. این افراد دارای علائم کلینیکی و بالینی واضح بوده و قابل شناسایی می‌باشند. در این نوع از تالاسمی، کم‌خونی بسیار شدید وجود داشته و بسته به شدت موتاسیون میزان ساخت HbA بسیار کاهش یافته یا اصلاً ساخته نمی‌شود. در الکتروفورز هموگلوبین بر روی نوار استات سلولز، HbF و HbA و HbA2 دیده می‌شوند. HbF بسیار افزایش یافته و به میزان ۴۰ تا ۶۰ درصد و گاهی بسیار بیشتر و میزان HbA2 نیز تا حد متوسط بالا می‌رود.

بتاتالاسمی نوع مینور: نوع هتروزیگوت یا مینور گاهی علائم بالینی مشخص نداشته و تشخیص نهایی با انجام الکتروفورز با اندازه‌گیری HbA2 انجام می گیرد. در الکتروفورز هموگلوبین این افراد، HbA کاهش یافته و هموگلوبین F به میزان ۳% تا ۶% و همچنین هموگلوبین A2 به عنوان مهمترین ویژگی تشخیصی بتاتالاسمی مینور، بسته به شدت بیماری به میزان ۳/۵% تا ۷% افزایش می‌یابند.

نام هموگلوبین فرمول زنجیر گلوبین
HbA

HbA2

HbF

α2β2 (آلفا دو بتا دو)

α2δ2 (آلفا دو دلتا دو)

α2γ2 (آلفا دو گاما دو)

 

۲ – آلفاتالاسمی

این نوع تالاسمی، بیشتر در شرق دور و به صورت کمتر در اروپائیان و سیاهان وجود دارد. از آنجائی که زنجیره الفا از ابتدای زندگی جنینی ساخته می‌شود، لذا این بیماری در ابتدای تولد و یا حتی در دوران جنینی می‌تواند تشخیص داده شود. کاهش یا عدم تولید زنجیرهٔ آلفا باعث ساخت بیشتر از حد معمول زنجیره‌های گاما و بتا می‌شود.

آلفا تالاسمی نوع هموزیگوت

نوع هموزیگوت یا ماژور آن کاملاً فاقد زنجیره آلفا است. این شکل در جنین‌های مبتلا به سندرم هیدروپس فتالیس در دوران جنینی، در رحم دیده می‌شود در این افراد زنجیرهٔ آلفا اصلاً تولید نشده، بنابراین هموگلوبین‌های ساخته شده یا به شکل تترامرزنجیره گاما (γ4) و یا به شکل z2γ2 (ز تا دو گاما دو) می‌باشند. فرم تترامرزنجیره گاما هموگلوبین بارت نامیده می‌شود. مبتلایان به سندرم هیدرو پس فتالیسی، یا در دوران جنینی می‌میرند یا بعد از تولد سریعاً از بین می‌روند.

آلفا تالاسمی نوع هتروزیگوت

نوع هتروزیگوت یا مینور آن، با افزایش در ساخت زنجیره بتا مشخص می‌شود. فرم شدید افزایش ساخت زنجیره بتا، در مبتلایان به بیماری هموگلوبین H دیده می‌شود. در این بیماران زنجیره بتای ساخته شده به شکل تترامر می‌باشد (β4).

الکتروفورز نوع هموزیگوت آلفا تالاسمی

تمام هموگلوبین از نوع بارت (γ4) می‌باشد یا مقدار کمی HbH نیز مشاهده می‌شود.

الکتروفورز نوع هتروزیگوت آلفا تالاسمی

دو حالت دیده می‌شود. در نوع مینور میزان Hb بارت در هنگام تولد حدود ۵% تا ۶% کل هموگلوبین است. میزان HbF و HbA2 طبیعی بوده ولی میزان HbA کاهش یافته یا طبیعی می‌باشد. در افراد دیگر که شدت موتاسیون کمتر بوده و افراد ناقل نامیده می‌شوند، میزان هموگلوبین بارت در هنگام تولد ۱ تا ۲ درصد بوده و میزان هموگلوبین‌های F و A2 و A طبیعی می‌باشد.

ج: سندرم هموگلوبین لپور: Hb-Lepore

این هموگلوبین غیرطبیعی، به علت عمل کراسینگ‌اور[1] بین ژن‌های بتا و دلتا به وجود میاید. بسته به محل کراسینگاور انواع مختلف هموگلوبین لپور خواهیم داشت. علائم بالینی بیماران، بسیار شبیه به افراد مبتلا به

تالاسمی می‌باشد امّا تفاوت، در ظهور هموگلوبین لپور در خون آن‌ها می‌باشد.

  HbA HbA2 HbF انواع دیگر Hb کم‌خونی میکروسیتوزیس
انواع بتاتالاسمی            
هموزیگوت نوع β° صفر صفر +++ +
هموزیگوت نوع β° متغیر صفر ++ +
هموزیگوت نوع β-γ صفر صفر ++ +
هموزیگوت نوع β° تقریبا نرمال نرمال صفر ± یا صفر (1) +
هموزیگوت نوع β° تقریبا نرمال نرمال صفر ± یا صفر (1) +
هموزیگوت نوع β-γ تقریبا نرمال نرمال صفر ± یا صفر (1) +
انواع آلفا تالاسمی            
ماژور (2) صفر صفر صفر هموگلوبین بارت و H +++  
هموگلوبین H ↓ یا نرمال نرمال هموگلوبین H و بارت + +
مینور ± نرمال نرمال نرمال هموگلوبین بارت (3) ±  
خاموش (Silent) نرمال نرمال نرمال هموگلوبین بارت (4) صفر صفر
هموگلوبین لپور هموگلوبین لپور متغیر +

(۱) = در بعضی مواقع به صورت کاذب دارای پلی سیتمی (۲) = در جنین مبتلا به هیدروپس فتالیس (۳) = به میزان 6%-5% در هنگام تولد (۴) = به میزان 2%-1% در هنگام تولد

یادآوری: در الکتروفورز هموگلوبین بهتر است موارد زیر رعایت شود:

۱- برای انجام آزمایشی لازم است نمونه خون تازه را انتخاب کنید. زیرا هموگلوبین ناپایدار بوده و بعد از مدت زیادی که در یخچال قرار گرفت، مقدار آن کاهش یافته و یا ترکیب جدید مت هموگلوبین تشکیل می‌شود. در الکتروفورز نمونه خون قدیمی ممکن است باندهای غیرطبیعی و کنگره دار هموگلوبین دیده شود.

۲- بعضی از هموگلوبین‌های غیر پایدار، در pH خنثی الکتروفورز شده و تنها با کمک آزمون‌های معتبر قابل شناسایی می‌باشند.

۳- همیشه لازم است یافته‌های الکتروفورزی با وضعیت بالینی بیمار، علایم فیزیولوژیکی، مشخصات فامیل و

شرایط جغرافیایی آن‌ها، ارزیابی شوند.

[1]– Crossing over

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *