استریلیزاسیون

استریلیزاسیون

عبارت است از استفاده از روش‌های فیزکیی و یا شیمیایی برای تخریب و درهم ریختن ساختار کلیه میکرب‌ها از آن جمله میکرب‌های بسیار مقاوم دارای اندوسپور (باسیلوس سوبتیلیس، کلستریدیوم تتانی و نظایر آن). این تعریف در بیمارستان‌ها بویژه شامل میکروارگانیسم‌هایی است که بر روی مواد بی جان قرار می‌گیرند. بخار مرطوب به وسیله‌ی اتوکلاو، گاز اتیلن اکسید، و حرارت خشک بهترین منابع عوامل استریلیزاسیون می‌باشند، تعدادی از مواد شیمیایی نیز وجود دارد که اگر به طور دقیق مصرف شوند می‌تواند به عنوان عوامل استریل کننده مورد استفاده قرار گیرند.

 

دزانفکسیون

این روش در حد کمتری از استریلیزاسیون سبب از بین بردن میکروارگانیسم‌ها می‌گردد، گرچه تمام میکروارگانیسم‌های شناخته شده بیماری زا را شامل می‌شود ولی الزاماً شامل تمام اشکال میکربی از جمله «اندوسپور باکتری‌ها» که بر روی مواد بی جان قرار دارند نمی‌گردد.

با این تعریف کلمه «گندزدایی» یا ضدعفونی فاقد مرز رسیدن به مرحله استریلیزاسیون است.

اثرات روش‌های «دزانفکسیون» بستگی به عوامل چندی دارد که در نتیجه نهائی بی نهایت مؤثر است. از آن میان طبیعت و تعداد میکروارگانیسم‌های آلوده کننده (بخصوص وجود اندسپور باکتری‌ها)، وجود مواد آلی از قبیل خون، مدفوع و نظایر آن، نوع و شکل وسایل پزشکی و جراحی که باید «دزانفکته» شوند، نوع و غلظت ماده شیمیایی مورد استفاده و حرارت و مدت زمان تماس.

بنابراین «دزانفکسیون» روشی است که به وسیله‌ی آن تعداد میکرب‌های آلوده کننده کاهش می‌یابد ولی نه در حدی که به طور کامل «استریل» شود. با این تعریف دزانفکتان‌های شیمیایی به علت فقدان قدرت اسپورکشی با مواد استریل کننده فرق اساسی دارند.

قدرت مواد ضدعفونی کننده غیر اسپورکش[1] نیز در آلودگی زدایی[2] با هم فرق دارند، بعضی از میکرب کش‌ها بسرعت اشکال وژتاتیو باکتری‌ها مانند استافیلوکوک و استرپتوکوک، بعضی از اشکال قارچ‌ها و بعضی از ویروس‌های لیپیددار را از بین می‌برند در حالی که بعضی دیگر از این فراورده‌ها بر روی میکرب‌های مقاوم مانند میکوباکتریوم توبرکولوزیس، ویروس‌های غیر لیپیدی و بسیاری از قارچ‌ها مؤثرند، بنابراین گروه دوم مواد ضدعفونی کننده نشانه ای از فعالیت بینابینی محصولات «اسپورکش» و میکرب کش‌های معمولی را دارا می‌باشند.

اثبات استریلیتی مطلق[3] کاملاً مشکل است، برای دانستن اثرات یک روش استریلیزاسیون لازم است که محلولی از 106 تا 107از اندوسپور خشک شده باکتری‌ها را تحت اثر قرار داد. وقتی می‌توان از استریلیته آن مطمئن شد که شانس زندگی هر اندوسپور تقریبا 6-10 یا کمتر باشد. این دلیل اساسی و منطقی برای اثبات استفاده از اتوکلاوهای با بخار، هوای خشک فورهای الکتریکی و یا گاز اتیلن اکسید است. بکارگیری این روش برای ارزشیابی اثرات مواد شیمیایی محلول و مایع غیر مقدور است.

 

آلودگی زدایی

از این کلمه معمولاً برای نشان دادن زدودن از آلودگی وسایل پزشکی، ابزار و آلات و یا سطوح محیطی جهت حفاظت و ایمنی استفاده می‌شود. روش‌های «دکونتامیناسیون» برای وسایل و لوازم پزشکی لزوماً به معنی آن نیست که استفاده مجدد از این وسایل برای بیماران بی خطر است- یک روش آلودگی زدایی طیف وسیعی از استریلیزاسیون و ضدعفونی تا یک شستشوی ساده با آب و صابون را می‌تواند شامل باشد.

 

آنتی سپسیس (پلشت بری)

یک آنتی سپتیک به یک ماده میکرب کشی اطلاق می‌گردد که برای استفاده بر روی بافت‌های زنده و پوست بدن جهت از بین بردن میکروارگانیسم‌های موجود به کار می‌رود.

تعریف جامعی در تشخیص بین یک «آنتی سپتیک» و یک «دزانفکتان» وجود ندارد. می‌توان گفت که مواد «دزانفکتان» برای استفاده و از بین بردن میکروارگانیسم‌ها بر روی مواد بی جان مانند وسایل پزشکی و نظایر آن به کار می‌رود د رحالی که یک ماده آنتی سپتیک بر روی بافت‌های زنده مورد استعمال دارد.

البته بعضی محصولات هستند که دارای ماده شیمیایی قوی برای استفاده در هر دو مورد می‌باشند- مانندیدوفور[4] و الکل. ولی به طور کلی نمی‌توان ماده ای را که برای یک کار معینی مناسب است، برای وسایل دیگری مصرف کرد. بنابراین نمی‌توان مواد آنتی سپتیک را به عنوان «دزانفکتان» و بالعکس استفاده نمود.

 

فعالیت مواد ضدعفونی کننده

طبقه بندی مواد ضدعفونی کننده براساس قدرت میکرب کشی و یا غلظت آنها کاری بسیار مهم و در عین حال مشکل است.

سی سال پیش (1972) دکتر ارل اسپالدینگ[5] سیستمی‌را برای طبقه بندی وسایل پزشکی و جراحی پیشنهاد نمود و همچنین روش‌های ضدعفونی کردن را به سه طبقه تقسیم کرد. امروزه این طبقه بندی مورد قبول جوامع علمی‌قرار دارد.

براساس نظریات اسپالدینگ وسایل پزشکی به سه طبقه تقسیم می‌شوند که عبارتند از:

  1. Critical
  2. Semicritical
  3. mon critical

همچنین قدرت میکرب کشی مواد ضدعفونی کننده به سه گروه زیر تقسیم می‌شود:

High- Level Disinfection (ضدعفونی شدید) (H.L.D)

Intermediate- Level Disinfection (ضدعفونی میانی) (I.L.D)

Low- Level Disinfection (ضدعفونی کم) (L.L.D)

این تقسیم بندی براین اساس استوار است که بعضی از میکروارگانیسم‌ها بنا به خاصیت ذاتی خود در مقابل طیفی از عوامل فیزیکی و شیمیایی میکرب کش‌ها دارای مقاومت می‌باشند.

شمای زیر مقاومت میکروارگانیسم‌ها را در مقابل مواد شیمیایی میکر کش‌ها از بالا به پایین مشخص می‌سازد.

اسپور باکتری‌ها (باسیلوس- سوبتیلیس- کلستریدیوم اسپوروژن)

میکوباکتری‌ها (میکوباکتریوم بوویس9

ویروس کوچک غیرلیپیدی (پلیث ویروس- کوکساکی ویروس- رینوویروس)

باکتری‌های وژتاتیو (پزودوموناس آئروژینوزا- استافیلوکوک- سالمونلا)

ویروس‌های لیپیددار و متوسط (هرپس- سیتومگالوس- هپاتیت B  و HIV)

اکثر وسایل پزشکی شامل گروه یک[6] در مقابل حرارت مقاوم اند بنابراین می‌توان آنها را با استفاده از اتوکلاو و یا حرارت خشک[7] استریل نمود ولی بعضی از این قبیل وسیال که از مواد پلاستیکی ساخته شده اند، در مقابل حرارت دوام زیادی ندارند و بنابراین باید از روش‌های «سرد»[8] مانند گاز اتیلن اکسید و یا مواد شیمیایی قوی برای استریلیزاسیون آنها استفاده کرد.

نحوه‌ی اثر مواد ضدعفونی کننده: [9] اثر مواد ضدعفونی کننده و عوامل ضدباکتری بر روی جسم میکرب اساس متفاوتی دارند:

تعدادی از عوامل ضد میکربی با تخریب DNA بر روی آنها مؤثرند مانند بازتاب اشعه X و اشعه اولتراویوله (U,V) و بعضی از مواد شیمیایی.

بعضی از مواد، پروتئین باکتری‌ها را تغییر فرم می‌دهند[10] و بدین ترتیب در ادامه حیات آنها ایجاد اشکال می‌کنند.

مواد شیمیایی دیگری هستند که دیواره‌ی سلولی باکتری‌ها را پاره کرده و وارد جسم سلولی می‌گردند و آنها را از بین می‌برند.

بدین ترتیب هر یک از مواد شیمیایی دارای نحوه‌ی خاصی از اثرگذاری بر روی جسم میکربی می‌باشند.

سازمان بهداشت جهانی طبقه بندی مهم ترین مواد ضدعفونی کننده را به شرح زیر پیشنهاد کرده است:

 

کلرین (سدیم هیپوکلریت) [11]

کلرین یک ماده ضدعفونی قوی  است که بر کلیه میکروارگانیسم‌ها اثر مؤثر دارد، به صورت هیپوکلریت سدیم[12] در محلول‌های مختلف به عنوان میکرب کش ضد بو و سفیدکننده مصرف می‌شود. یک ماده اکسید کننده قوی و برای فلزات تباه کننده است[13] این ماده L.L.D ضدعفونی کننده کم و I.L.D ضدعفونی کننده متوسط مصرف می‌گردد.

مواد ضدعفونی کننده مورد مصرف در مراکز پزشکی باید دارای غلظتی معادل یک گرم در لیتر کلرین[14] 1000(P.P.M) باشد. برای ضدعفونی کردن لکه‌های خون یا سایر مایعات بدن که دارای مواد آلی فراوان باشند. از غلظت ده گرم در لیتر کلر (1000(P.P.M)) باید استفاده شود. در بعضی از کشورها غلظت محلول سدیم هیپوکلریت برحسب درجه کلورومتریک[15] یا (Chlorom) تعیین می‌گردد که هر محلول تقریباً معادل 0.3% کلر قابل دسترسی است. آب ژاول دارای 15 درجه کلوروم و یا 5 درصد کلر و پوردهای سفید کننده دارای 5 درصد کلر فعال می‌باشد.

ترکیبات سدیم هیپوکلریت 4 تا 5 گرم در لیتر (برحسب کلر) برای موارد فوری حتی برای از بین بردن ویروس‌های مانند تب لاسا[16] و ویروس ابولا ماربورگ مورد استفاده است. این ماده به صورت آب ژاول[17] با غلظت‌های مختلف در ترکیبات مورد مصرف خانگی استفاده می‌شود. غالباً مقدار کلر آزاد این مواد بر روی ظروف محتوی محلول‌ها نوشته نشده، در چنین مواردی باید آنها را به نسبت 1/8 رقیق کرده و مصرف نمود. کلسیم هیپوکلریت تقریباً محتوی 70 درصد کلر قابل دسترسی است. محلول‌های هیپوکلریت با وجود فراوانی و ارزانی و قابل استفاده بودن، دارای دو عیب اساسی است.

همان طور که گفته شد، این ماده برای فلزات تباه کننده است و برای فلزاتی مانند نیکل، کرومیوم، فولاد، آهن و سایر فلزات قابل اکسید شدن زیان آور است- محلول‌های بیش از 0/5% آن نباید به طور مرتب برای تمیز کردن وسایل فلزی مانند فولاد ضدزنگ مصرف شود[18] و تماس با این مواد نباید بیش از سی دقیقه طول بکشد هیچ گاه نباید محلول‌های هیپوکلریت را در ظروف فلزی تهیه نمود. دستشیوی‌های استنلس در اثر تماس با این ماده سیاه می‌شوند. عیب دوم این ماده آن است که بزودی تجزیه می‌شود. حرارت و روشنایی بزودی آن را تجزیه می‌کند و به همین جهت محلول‌های آن را باید قبل از مصرف تهیه نمود. در شرایط و آب و هوای گرم این تجزیه خیلی زود صورت می‌گیرد.

 

کلسیم هیپوکلریت

به نظر می‌رسد که این ماده می‌تواند HIV را غیرفعال کرده و بنابراین می‌توان از آن مثل هیپوکلریت سدیم استفاده نمود. این ماده در مقابل حرارت و روشنایی به آهستگی تجزیه می‌شود. این ماده به دو صورت «کلسیم هیپوکلریت»[19] و Bleaching Powder در بازار وجود دارد.

 

سدیم دی کلروایزوسیانورات[20]

معمولاً به صورت قرص وجود دارد. این ماده ثبات بیشتری از دو ماده دیگر کلری دارد. در صورتی که این ماده در آب حل شود به صورت هیپوکلروس اسید در می‌آید که ویروس ایدز HIV را مانند سدیم هیپوکلریت از بین می‌برد.

هیدروژن پراکسید

یک ماده ضد عفونی کننده قوی است. غوطه ور ساختن وسایل تمیز در محلول 6% این ماده برای مدت سی دقیقه اثرات ضد عفونی کننده شدیدی را نشان می دهد. پس از این مدت باید وسایل را با آب مقطر استریل شستشو داد و با دستکش استیل و حوله استریلیزاسیون   برای جلوگیری از آلودگی مجدد لمس کرد. محلول 6% هیدروژن پراکسید را باید قبل از مصرف تهیه نمود که از محلول ثابت 30% میتوان آن را تهیه کرد.

یک قسمت از هیدروژن پراکسید سی درصد را با چهار قسمت آب جوشیده مخلوط می کنند. آب اکسیژنه 30% یک ماده تباه کنده است و باید در یک محل خنک و دور از نر و روشنایی نگهداری شود، در اقلیمهای گرم که امکان نگهداری آنها در مکانهای سرد وجود ندارد نمی توان آن را انبار کرد به خاطر خاصیت اکسیداسیون قوی نمی توان این ماده را برای وسایل مسی-آلومینیومی و یا برنزی مورد استفاده قرار داد.

الکل ها

برای ضد عفونی کردن بافت های زنده و دستها می توان از الکل استفاده کرد. ترکیبات الکلی که درای فرمول (R-CH2OH) که در آن R علامت Alkyl group است که غلظتهای بالا برای سلولها و باکتری ها سمی است.

اتیل الکل و ایزوپروپیل الکل دارای اثرات مشایهی می باشند. این مواد بر روی باکتری های فعال، میکوباکتری ها، قارچها و ویروسها پس از چند دقیقه تماس اثر میکرب کشی دارد ولی پر اسپور باکتری ها اثری ندارد.

بهترین غلظت اثر آنها محلول 70% است( 70% درصد الکل و 30% آب مقطر) غلظت بیشتر و با کمتر اثربخش می باشد. نوع الکل صنعتی را می توان مورد استفاده قرار داد ولی باید توجه کرد استفاده آشامیدن از آن بشدت سمی و خطرناک است.

 

[1] . non Sporicidal

[2] . decontamination

[3] . Absolute Sterillity

[4] . iodophore

[5] . Dr. Earl Spaulding

[6] . Critical

[7] . Oven

[8] . Cold methodes

[9] . Mode of Action

[10] . Protein Denaturation

[11] . Chlorine- (sodium Hypochlorite)

[12] . Naclo

استریلیزاسیون

[14] . Part. Per. Million

[15] . Chlorometric degrees

[16] . Lassa fever

[17] . Eau De Javel

[18] . Stainless Steel

[19] . High- tested Calcuim Hypochloite

[20] . Sodium dichloroisocyamurate (NaDcc)

درباره‌ی تیم ورود داده 2

همچنین ببینید

زباله های بیولوژیک

زباله های بیولوژیک زباله های بیولوژیک شامل مواد جامد و مواد مایع هستند، کلیه مواد …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *