خانه > مقالات پارامد > کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی

کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی

کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی

هدف از کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی اطمینان یافتن از این نکته است که دستگاه با صحت و خطی بودن (linearity) مورد انتظار کار می‌کند و از زمان کالیبراسیون تغییری در آن صورت نگرفته است. برای دست یابی به این هدف نتایج به دست آمده توسط آزمایشگاه مورد پایش (Monitoring) قرار می‌گیرد که به ان کنترل کیفی درون آزمایشگاهی (intralaboratory) می‌گویند. علاوه بر این، نتایج به دست آمده در آزمایشگاه با نتایج حاصل از همان نمونه در آزمایشگاه‌های دیگر مقایسه می‌شود که به این کار کنترل کیفی بین آزمایشگاه‌ها (interlaboratry) گفته می‌شود.

کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی وکنترل کیفی درون آزمایشگاهی (itralaboratory QC)

روش‌های کنترل کیفی درون آزمایشگاهی همانند روش‌های مورد استفاده در بخش‌های بیوشیمی که شامل به کارگیری نمونه‌های مشخص با مقادیر داده شده برای پاراکترهای مختلف می‌باشد در مورد دستگاه‌های هماتولوژی چندان کارایی ندارد. دلیل اصلی این مطلب ناپایداری اجزاء خونی است. به استثنای هموگلوبین، تهیه و ارسال نمونه‌های حاوی مقادیر مشخص برای سایر پارامترهای خونی امکان پذیر نیست. برای حل این مشکل راه کارهای مختلفی پیشنهاد می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها بدین شرح است:

خون تازه (نمونه گیری‌های متعدد)

  • کنترل‌های تجاری (که حاوی خون پایدار شده انسان یا حیوان هستند)
  • عملیات آماری روی نتایج بیماران (moving average)

به علت آن که هیچ کدام از روش‌های فوق به تنهایی مطلوب نیستند مناسب است ترکیبی از این روش‌ها در آزمایشگاه استفاده شود. از این روش‌ها برای یافتن موارد فوق استفاده می‌شود.

کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی ۱- پایش drift

برای دستیابی به نتایج صحیح، لازم است به طور ادواری صحت کالیبراسیون دستگاه را بررسی کرد. این کار با آزمایش مکرر یک نمونه در مدت زمانی که آن نمونه پایدار باقی می‌ماند صورت می‌‌گیرد. هر چند پایداری خون کامل بسیار کم است بنابراین نگهداری یک نمونه خون جهت آزمایشات مکرر برای بیشتر از ۴ ساعت مقدور نبوده و در صورت وجود تغییر در نتایج نمی‌توان اظهار نظر کرد که آیا این تغییر ناشی از ناپایداری خون بوده یا در ارتباط با اختلال در کالیبراسیون دستگاه می‌باشد. برای غلبه بر این مشکل دو راه وجود دارد که عبارتند از:

  • استفاده از خون‌های پایدار شده به عنوان مواد کنترل کیفی، که خون انسان یا حیوان را در مواد جایگزین پلاسما که باعث پایداری سلول‌های خونی می‌شوند سوسپانسیون می‌کنند. بسته به کارخانه سازنده سلول‌ها ممکن است با یک ماده پایدار کننده مخلوط شوند یا آن که از مواد ثابت کننده مثل فرم آلدئید استفاده شود. به طور کلی پایداری این خون‌ها در حدود ۲ ماه است. در طی این مدت نمونه خون همراه با نمونه بیماران مورد آزمایش قرار می‌یگرد و نتایج ثبت شده با نتایج دفعایت قبل مقایسه می‌شود. معمولا این خون برای هر کدام از پارامترها دارای یک مقدار مشخص می‌باشد که به صورت یک محدوده (range) قابل قبول بیان می‌شود. هر چه تعداد دفعاتی که این خون مورد آزمایش قرار می‌گیرد، بیشتر باشد، نتایج به دست آمده قابل اطمینان‌تر بوده و می‌تواند مقادیر عدم دقت کم را نیز نشان دهد.
  • به کار گیری میانگین پارامترهایی که معمولا ثابت هستند: آزمایشگاه‌هایی که تعداد زیادی نمونه را مورد آزمایش قرار می‌دهند، می‌توانند صحت کالیبراسیون را برای بعضی از پارامترهای به طریق دیگر بررسی کنند. این کار با مشاهده trend در میانگین بعضی پارامترها برای تعداد زیادی از نمونه‌های بیماران می‌باشد. مشاهده شده است که پارامترهایی مانند میانگین غلظت هموگلوبین سلولی (MCHC) (Mean Red Cell Hemoglobin Concentration) دارای تغییرات جغرافیایی نمی‌باشد و نیز در بین حالات سلامت و بیماری نیز تغییرات آن بسیار کم است. بنابراین، پایش میانگین این پارامتر در روزهای مختلف می‌تواند drift احتمالی را نشان دهد. در بین پارامترهای خونی که توسط دستگاه‌های شمارنده گزارش یم شود، MCHC و MCH و به مقدار کمتری MCV برای این نوع کنترل مناسب هستند.

۲- اندازه‌گیری عدم دقت (Determining impression)

یکی از فاکتورهای مهم کار یک دستگاه تکرار پذیری یا دقت نتایج آن است. دقت را به طور غیر مستقیم و با اندازه گیری عدم دقت (imprecision) مشخص می‌کنند. اختلاف بین نتایج به دست آمده برای دو نمونه متوالی یک بیمار را در صورتی می‌توان از نظر کلینکی با اهمیت دانست که مقدار اختلاف از عدم دستگاه بیشتر باشد. به طور اختصاصی در صورتی که اختلاف بین نتایج به دست آمده برای دو نمونه متوالی بیمار کمتر از ۴/۱ برابر درصد CV به دست آمده برای نمونه نوبت اول باشد احتمال زیادی وجود دارد که نتایج بار اول و دوم یکسان باشد.

در شمارنده‌های سلولی تعداد ذرات موجود در نمونه یکی از منابع اصلی عدم دقت به حساب می‌آید. توزیع فراوانی برای تعداد ذرات در نمونه گیری‌های مکرر از یک نمونه با میانگین ذرات n در واحد حجم برابر است با

این توزیع به صورت توزیع Poisson می‌باشد که با توزیع نرمال تفاوت دارد. در این توزیع در صورتی که n بزرگ باشد، واریانس برابر با میانگین خواهد بود. بنابراین در شمارش ذرات درصد CV از رابطه زیر به دست می‌آید:

بنابراین حداقل اختلاف دو بار شمارش متوالی یک نمونه، متناسب با عکس مجذور تعداد سلول‌های شمارش شده است. بیشتر دستگاه‌های مدرن هماتولوژی تقریبا تعداد RBC و پلاکت موجود در  ۰۱/۰ از خون را شمارش می‌کنند. برای WBC این عدد برابر  ۱ از خون است. (یعنی تقریبا WBC های موجود در  ۱/۰ از خون رقیق نشده را شمارش می‌کنند) حال در صورتی که نمونه خونی دارای    و  بوده و نسبت  معادل ۲۰:۱ باشد و با یکی از این دستگاه‌ها شمارش شود، CV به دست آمده برای هر کدام از پارامترها به شرح زیر است.

CV (RBC) = 0.45 %

CV (platelete) = 2.0 %

CV (WBC) = 1.1 %

مقادیر عدم دقت را برای شمارنده‌های چند پارامتری با تکرار نمونه‌های مختلف محاسبه می‌کنند.

کنترل کیفی دستگاه‌های شمارنده سلولی

همچنین ببینید

چک لیست خودارزیابی آزمایشگاه (Laboratory Self –assessment checklist)

چک­لیست خودارزیابی آزمایشگاه (Laboratory Self assessment checklist) دفتر راهنمای کنترل باید حاوی اطلاعات خاصی برای …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *